279 ق ) ، به تاريخ انبيا و اقوام گذشته هم عنايت داشته است . « 1 » او هم‌چنين كتابى به نام اخبار الامم السالفه و نيز كتب تاريخى ديگر داشت . « 2 » پس از او احمد بن اعثم كوفى ( م 314 ق ) در كتاب الفتوح به بيان تاريخ اسلام ، پس از وفات رسول خدا تا عصر هارون پرداخت كه حاوى اطلاعات ارزشمندى دربارهء وقايع عراق ، خراسان و ديگر سرزمين‌هاى اسلامى است . او در كتاب ديگرى به نام التاريخ به ذكر حوادث از روزگار مأمون تا عصر ايام المقتدر ( م 320 ق ) پرداخت كه مىتوان آن را تكميل كتاب الفتوح دانست . « 3 » آخرين تاريخ‌نويس عمومى در اين عصر ، على بن حسين مسعودى ( م 346 ق ) است . كتاب اخبار الزمان او ، كتابى مفصل در تاريخ « 4 » بوده كه مفقود گرديده ، ولى او در كتاب ديگر خود مروج الذهب ، بسيار از آن ياد كرده است . كتاب اخير ، خود از مراجع مهم تاريخى است كه به لحاظ قدمت و محتوا از اهميت زيادى برخوردار مىباشد . « 5 » غيبت و موضوعات وابسته بىشك مهم‌ترين مسأله‌اى كه انديشهء علماى شيعه را پس از رحلت حضرت عسكرى عليه السّلام به خود مشغول ساخته بود ، غيبت امام دوازدهم بود ، از اين‌رو آنان در كنار فعاليت‌هاى تبليغى و روشنگرى ، براى دادن آگاهى كافى دربارهء اين مسأله به تأليف و تدوين كتاب‌هايى پرداختند . تأليف كتاب‌هايى در موضوع غيبت ، به سال‌ها قبل از ولادت امام دوازدهم مىرسد . اولين كتاب‌ها در اين موضوع و با اين نام به دست برخى سران واقفيه ، با هدف توجيه آراء و عقايدشان نوشته شد . پس از آن علماى شيعهء امامى نيز به منظور اثبات حقانيت مذهب

--> ( 1 ) . ر . ك : يعقوبى ، تاريخ يعقوبى . ( 2 ) . نجاشى ، همان ، ص 112 . ( 3 ) . ياقوت حموى ، معجم الادباء ، ج 2 ، ص 231 و كوفى ، احمد بن اعثم ، الفتوح . ( 4 ) . همان ، ص 254 . ( 5 ) . ر . ك : النديم ، الفهرست ، ص 219 و مسعودى ، مروج الذهب .